Spis treści
Kawalec & J. Poznański (red.) (2025). Naukoznawstwo. Seria: Słowniki Społeczne, red. W. Pasierbek, B. Szlachta. T. XIX. Kraków: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Ignatianum w Krakowie, ss. 408 (rec.)
Zapraszamy do zapoznania się z XIX Tomem Serii Słowniki Społeczne poświęconym zagadnieniom naukoznawstwa [tutaj]
Redaktorzy serii:
Wit Pasierbek, Bogdan Szlachta
Redaktorzy tomu:
Paweł Kawalec, Jacek Poznański
WPROWADZENIE
Pilna i nieuchronna potrzeba systematycznej refleksji nad nauką oraz świadomego kształtowania jej rozwoju wyrasta z szybkich procesów, nowych zjawisk i kluczowych wyzwań współczesności. Dynamiczny rozwój nauki i technologii (np. biotechnologia, sztuczna inteligencja, fizyka kwantowa czy genetyka) nie tylko zmienia nasze rozumienie świata, ale również wpływa na nasze codzienne życie. Konieczna więc jest refleksja nad kierunkami i skutkami tych zmian – zarówno pozytywnymi, jak i potencjalnie niebezpiecznymi. Osiągnięcia nauki mają bez wątpienia konsekwencje społeczne, kulturowe, polityczne i ekologiczne, do których możemy zaliczyć np. nierówności społeczne, zagrożenia dla prywatności, dezinformację, degradację środowiska czy dylematy etyczne (np. związane z inżynierią genetyczną czy wykorzystaniem sztucznej inteligencji), co wymaga świadomego i odpowiedzialnego podejścia do kierunków rozwoju nauki. Wyzwania społeczne, jak pandemie, kryzysy migracyjne, zagrożenia dla demokracji czy bezpieczeństwa cyfrowego, mają charakter globalny, a ich rozwiązanie wymaga głębokiej refleksji nad tym, jak tę wiedzę stosować, jak łączyć różne dziedziny i jak podejmować decyzje w warunkach niepewności. Rodzą się pytania o to, czy wszystko, co da się odkryć lub skonstruować, powinno zostać zrealizowane? Gdzie przebiegają granice odpowiedzialności naukowca? Jakie wartości powinny przyświecać badaniom naukowym? Te i podobne pytania wymagają pogłębionej refleksji filozoficznej i etycznej. Współcześnie, mimo sukcesów nauki, obserwujemy spadek zaufania do niej w części społeczeństwa, co pokazuje, że potrzebna jest refleksja nad jej komunikowaniem, nad relacją między ekspertami a opinią publiczną oraz nad rolą nauki w demokracji.
Tradycja naukoznawstwa w Polsce – rozumianego szeroko jako zespół dyscyplin zajmujących się refleksją nad nauką – powstała jako odpowiedź na dostrzeganą już w pierwszej połowie XX wieku potrzebę wielowymiarowego, systematycznego i interdyscyplinarnego namysłu nad nauką, jej strukturą, rolą społeczną, metodologią oraz uwarunkowaniami historycznymi i kulturowymi. Ta holistyczna, interdyscyplinarna i systematyczna natura naukoznawstwa sprawia, że stanowi ono bezpośrednią odpowiedź na potrzebę refleksji nad nauką w nowoczesnym społeczeństwie. Nauka bowiem nie jest już wyłącznie działalnością poznawczą, ale potężnym czynnikiem kulturotwórczym, ekonomicznym i politycznym. Zrozumienie jej funkcjonowania, granic, uwarunkowań i wpływu na świat wymaga spojrzenia z wielu perspektyw: historycznej, socjologicznej, filozoficznej, ekonomicznej, prawnej i kulturowej. Polskie naukoznawstwo poprzez rozwijanie tych właśnie perspektyw nie tylko dokumentuje i analizuje procesy rozwoju nauki, ale również umożliwia świadome kształtowanie polityki naukowej, edukacyjnej i innowacyjnej. Jest zatem nie tylko narzędziem poznania, ale również praktycznym instrumentem pozwalającym na orientację w świecie współczesnej nauki i technologii oraz umożliwiającym nakreślanie dróg usprawnienia rozwoju tych obszarów.
Korzeni naukoznawstwa jako systematycznej naukowej refleksji nad nauką można upatrywać w 1916 r., gdy Stanisław Michalski w ramach Kasy im. J. Mianowskiego utworzył Dział Naukowy. Z jego inicjatywy powstało później Koło Naukoznawcze, w którego działalność zaangażował wybitnych uczonych, jak Florian Znaniecki oraz Maria i Stanisław Ossowscy. Ani zainicjowany w 1936 r. rocznik naukoznawczy „Organon”, ani planowany instytut naukoznawczy nie miały jednak szans zrealizować zamierzonych planów ani przed wojną, ani po niej. Mimo licznych trudności polska tradycja naukoznawcza była kontynuowana, głównie za sprawą Tadeusza Kotarbińskiego i jego współpracowników w ramach Polskiej Akademii Nauk, gdzie powołano Komitet Naukoznawstwa, który od 1965 r. wydaje kwartalnik „Zagadnienia Naukoznawstwa”, a także w ramach działalności Instytutu Historii Nauki PAN, łączącego badania historyczne z refleksją nad rozwojem nauki i jej funkcjonowaniem w różnych epokach. Oprócz rdzenia zagadnień z zakresu filozofii i metodologii nauk, kontynuowanych przez uczniów tradycji szkoły lwowsko-warszawskiej, w tym Tadeusza Kotarbińskiego z jego koncepcją prakseologii, rozwijała się socjologia nauki, inspirowana zarówno klasycznymi pracami zachodnimi (R. Merton, T. Kuhn), jak i próbami dostosowania ich do specyfiki polskich realiów, a także refleksja nad nauką w kontekście techniki i kultury, m.in. poprzez prowadzenie badań filozoficznych nad związkiem nauki z technologią, wartościami, etyką i kulturą. Z czasem naukoznawstwo zaczęło obejmować szerokie spektrum zagadnień: badanie struktur organizacyjnych nauki (instytucje, systemy finansowania, polityki naukowe), analizę procesów poznawczych i metodologii naukowej, refleksję nad funkcjami społecznymi nauki (edukacja, innowacje, legitymizacja idei, wpływ na kształt kultury), badania nad relacjami nauki z technologią, przemysłem i kulturą oraz ocenę uwarunkowań społecznych, ekonomicznych i politycznych, w jakich nauka jest uprawiana i wykorzystywana.
Od początku naukoznawstwo traktowane było w Polsce jako badania interdyscyplinarne i rozumiane szeroko jako zespół dyscyplin badawczych, których przedmiotem jest nauka, ujmowana od strony teoretycznej jako pewien system wiedzy, od strony praktycznej jako zinstytucjonalizowana działalność badawcza oraz jako działalność kulturotwórcza w konkretnych uwarunkowaniach historycznych, społecznych, ekonomicznych, politycznych, prawnych i kulturowych. W takim ujęciu obejmuje ono badanie wytworów poznania naukowego, procesów rozwoju nauki, jej metodologii, struktur organizacyjnych, funkcji społecznych oraz relacji z technologią i kulturą. Kontrastuje to z rozwijaną od kilkunastu lat science of science, zorientowaną przede wszystkim ilościowo i naukometrycznie. Tę specyfikę ukazują zebrane w niniejszym tomie prace uczonych reprezentujących środowiska naukoznawcze, mające wieloletnią tradycję współpracy z Komitetem Naukoznawstwa PAN, m.in. Polska Akademia Nauk (Błażej Skoczeń, Jan Woleński), Polska Akademia Umiejętności (Wojciech Grygiel), Redakcja „Zagadnień Naukoznawstwa” (Urszula Żegleń), Komitet Polityki Naukowej (Dominik Antonowicz), Narodowe Centrum Nauki (Jacek Kuźnicki), EUROREG (Agnieszka Olechnicka), Komitet Etyki w Nauce PAN (Paweł Łuków), Komitet Nauk Filozoficznych PAN (Paweł Kawalec), Polskie Towarzystwo Filozoficzne (Jacek Poznański), Polskie Towarzystwo Ekonomiczne (Ewa Okoń-Horodyńska), Polskie Towarzystwo Informacji Naukowej (Marek Nahotko), Polska Grupa Narodowa Międzynarodowego Stowarzyszenia Ochrony Własności Intelektualnej (Marcin Trzebiatowski), Polskie Towarzystwo Kognitywistyczne (Józef Bremer), Polskie Towarzystwo Komunikacji Społecznej (Małgorzata Kowalska-Chrzanowska), Polskie Towarzystwo Socjologiczne (Rafał Wierzchosławski), Polskie Towarzystwo Estetyczne (Anna Kawalec).
Niniejszy tom nie ma ambicji przedstawienia wyczerpującego przeglądu dziejów czy aktualnego stanu badań naukoznawczych w Polsce, ale prezentuje bogate spektrum tych zagadnień w autorskim opracowaniu wybitnych specjalistów. Układają się one w bloki tematyczne odzwierciedlające wielowymiarowy charakter współczesnej refleksji nad nauką. Pierwsza część dotyczy sposobu rozumienia nauki oraz teoretycznych i metodologicznych podstaw naukoznawstwa i jego dziejów w Polsce. Obejmuje on analizy wieloaspektowego rozumienia nauki w dziejach, zróżnicowania jej teorii, zarys historii badań naukoznawczych w Polsce oraz przegląd metod badań w odniesieniu do poszczególnych subdyscyplin naukoznawczych, a także analizuje pojęcie i rolę transdyscyplinarności w podejmowaniu złożonych problemów społecznych poprzez współpracę interdyscyplinarną między naukowcami oraz podmiotami pozanaukowymi.
Druga część koncentruje się na instytucjonalnych, prawnych, organizacyjnych i politycznych aspektach funkcjonowania nauki. Podejmuje kwestie krajowej polityki naukowej i innowacyjnej, ewaluację działalności naukowej jako istotnego instrumentu polityki naukowej, własność intelektualną (IP) z tytułu twórczości intelektualnej (w tym prawo autorskie i własność przemysłową) w różnych obszarach działalności badawczo-rozwojowej (B+R), jak badania podstawowe, aplikacyjne i prace rozwojowe. Omawia przestrzenne uwarunkowania współpracy badawczej oraz jej konsekwencje dla struktury i organizacji sektora nauki oraz przepływy wiedzy pomiędzy badaczami i instytucjami w różnych skalach: mikro, instytucjonalnej, regionalnej, krajowej i globalnej. Prezentuje rolę i funkcjonowanie rad uczelni w szkolnictwie wyższym, wskazując na ich funkcje w strategicznym planowaniu, zarządzaniu budżetem i wyborze władz uczelni oraz – na tle historycznej ewolucji uniwersytetów – charakteryzuje pojęcie uniwersytetu we współczesności oraz omawia wyzwania stojące przed uniwersytetami. Syntetycznie definiuje również rozwój nauki jako całościowy proces zmian w nauce, obejmujący ewolucję idei, teorii, struktury i organizacji nauki, prezentując odmiany modeli rozwoju nauki oraz ich funkcje od teoretycznych po praktyczne.
Trzecia część dotyczy aspektów aksjologicznych działalności naukowej, jej społecznego kontekstu z uwzględnieniem kluczowej roli komunikacji nauki. Omawia wartości, ideały, standardy i normy kształtujące naukę, traktując wartości jako integralny składnik naukotwórczych aktywności poznawczych oraz wskazując imperatywy instytucjonalne nauki akademickiej (uniwersalizm, wspólność, bezinteresowność, zorganizowany sceptycyzm) oraz jej różnice z nauką przemysłową. W kontekście zjawisk kulturowych i społecznych analizuje, jak praktyki naukowe, instytucje i systemy wiedzy są przez nie kształtowane, dowartościowując tradycyjne i lokalne systemy wiedzy. Charakteryzuje komunikację naukową jako wielopłaszczyznowe pojęcie obejmujące procesy tworzenia, rozpowszechniania, oceny i zachowywania wiedzy, wyróżniając podstawowe funkcje systemu komunikacji naukowej i prezentując ewolucję komunikacji naukowej w kontekście technologii informacyjnych. Informację naukową jako wiedzę, zjawiska informacyjne w nauce i komunikaty o osiągnięciach nauki kontrastuje z dezinformacją naukową, imitującą prawdziwe przekazy poprzez wykorzystanie pozornych autorytetów i pseudonaukowych narracji. Charakteryzuje różne formy dezinformacji, takie jak pseudonauka, paranauka, fałszywa nauka i nauka śmieciowa, oraz ich skutki dla zaufania do nauki w społeczeństwie demokratycznym. Wskazuje, że uwzględnienie kontekstu społecznego nauki dotyczy kluczowych zagadnień, takich jak autonomia nauki, finansowanie, cele, zależność od systemu politycznego oraz upowszechnienie edukacji i technologii, zwracając uwagę na rolę uczonych jako ekspertów i problem zaufania do nich, a także na kwestię zideologizowania nauki. Tę część wieńczy refleksja nad rolą nauki w społeczeństwie z perspektywy katolickiej nauki społecznej (KNS), skupiając się na jej etycznych aspektach i wpływie na rozwój człowieka i dobro wspólne. Kluczowe zasady KNS, takie jak godność osoby ludzkiej, dobro wspólne, solidarność i pomocniczość, stanowią fundament oceny badań naukowych i ich zastosowania z uwzględnieniem wyzwań związanych z komercjalizacją nauki, nierównościami w dostępie do wiedzy i ochroną środowiska.
W przeciwieństwie do sformalizowanych dyscyplin naukoznawstwo w Polsce nie ma szeroko rozwiniętej bazy instytucjonalnej. Niniejsze opracowanie powstało przede wszystkim dzięki współpracy redaktorów z Komitetem Naukoznawstwa PAN, którego pracami kieruje jego Przewodnicząca prof. Agnieszka Olechnicka.
Wyrażamy nadzieję, iż słownik Naukoznawstwo, jako kontynuacja wcześniejszych publikacji (jak Słownik terminów naukoznawczych czy Podstawy naukoznawstwa), ukaże kompleksowo aktualny stan obszaru badawczego naukoznawstwa, podkreślając potrzebę syntetycznych ujęć nauki, uwzględniających pełną złożoność działalności naukowej i wzajemnych powiązań różnych jej aspektów. Liczymy więc, że niniejsza pozycja zainspiruje i przyczyni się do dalszych badań naukoznawczych, pełniejszego zrozumienia dynamiki nauki, a przez to do praktycznej realizacji wskazanych w nim rekomendacji i rozwoju nauki w Polsce.
Redaktorzy serii
Wit Pasierbek i Bogdan Szlachta
A. Bronk. S. Majdański, M. Walczak, Logos problematicos, czyli problem z problemem, Lublin: Wyd. Academicon 2022, ss. 320.
Logos problematicos, czyli problem z problemem jest unikatową monografią trójki metodologów z Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego: ks. prof. Andrzeja Bronka (wieloletniego kierownika Katedry Metodologii Nauk) , dr. Stanisława Majdańskiego i dr hab. Moniki Walczak. Autorzy podejmują refleksję nad rozumieniem kategorii problemu. Rozpoczynają od wyrażenia wątpliwości w problemie z samym pojęciem problemu.
Uściślają je w preliminariach semiotycznych, po czym podają zarys dziejów zainteresowania problemem i genezę problemów poznawczych. Określają naturę, strukturę i funkcje problemu, czyniąc przedmiotem rozważań trzy wyróżnione typy problemów: naukowy, filozoficzny i interdyscyplinarny. Zakończenie tych metaanaliz stanowi odpowiedź na pytanie „Co to znaczy rozwiązać problem?”. Książka zawiera ponadto Appendix, bibliografię, streszczenie polskie i angielskie oraz indeks nazwisk. Publikacja może być rekomendowana nie tylko naukoznawcom, ale i szerokiemu gronu odbiorców, także studentom rozpoczynającym dopiero swoją przygodę z nauką, której rozwój jak twierdził Albert Einstein i Leopold Infeld w Ewolucji fizyki polega właśnie na odkryciu nowego problemu i jego zdefiniowaniu. Przypomniał o tym recenzent monografii, prof. Czesław Nosal, podkreślając walor podjętej analizy wieloznacznej kategorii problemu.
(opr. U. Żegleń)
Od wizualizacji do map nauki jako nowych narzędzi naukoznawczych
Sekcja Naukometrii Komitetu Naukoznawstwa rekomenduje wydaną w Wydawnictwie Naukowym UMK w 2021 roku książkę członkini tej Sekcji, profesor w Instytucie Badań Informacji i Komunikacji UMK, Veslavy Osińskiej, Badania, potencjał oraz wyzwania w przykładach. Autorka w przystępny i zwięzły sposób opisuje bogaty warsztat badań zajmujących się przetwarzaniem i wizualizacją danych dotyczących zróżnicowanych faktów ujmowanych w różnych aspektach nauki. Rezultatem tych prowadzonych zespołowo (m.in. przez informatologów, informatyków, naukoznawców) badań są mapy nauki odzwierciedlające różnorodną (w zależności od potrzeb badawczych) strukturę i dynamikę wiedzy naukowej. Osińska umiejętnie wprowadza czytelnika w fachową terminologię i historię, począwszy od prezentacji graficznych do animowanych map nauki i społeczności naukowej, a dalej pokazuje proces projektowania map i potrzebne do tego narzędzia naukometryczne dostępne w różnych światowych sieciach. Na odpowiednio dobranych przykładach podkreśla także użycie rozmaitych technik, metod badawczych, których zastosowanie prowadzi często do zróżnicowanych wyników otrzymanych z tych samych danych. Jako badacz nie pozostaje bezkrytyczna i rozważa również kwestie ewaluacji map nauki jako narzędzi, które coraz bardziej wszechstronnie rozwijane przyczyniają się jednak do naszego lepszego zrozumienia dynamiki nauki i opartych na badaniach jakościowych również dynamicznych przemian w obrębie społeczności naukowej.
(opr. U. Żegleń).
Naukoznawstwo na indeksie?
W dzisiejszym inter-, wielodyscyplinowym, a przede wszystkim metadyscyplinarnym podejściu do nauki warto pamiętać o prekursorskim programie naukoznawstwa. Pod frapującym tytułem „Naukoznawstwo na indeksie” znany socjolog i historyk nauki, wieloletni członek Komitetu Naukoznawstwa, prof. Piotr Hὒbner na łamach Forum Akademickiego nr 1 (2022) przypomina trudną dla badań naukoznawczych historię z lat 50. aż do formalnego włączenia naukoznawstwa w struktury PAN w latach 60 (najpierw w 1963 r. Komisji Naukoznawczej, a następnie w 1969 r. przekształconej w działający do dziś Komitet Naukoznawstwa).
(opr. U. Żegleń)
Studia nad nauką w Polsce międzywojennej
Prekursorskie w skali międzynarodowej badania naukoznawcze zapoczątkowane w Polsce w dwudziestoleciu międzywojennym zyskały zainteresowanie znanego niemieckiego wydawnictwa akademickiego Mohr Siebeck Academic Publishing. W serii Historische Wissensforschung zredagowana została przez autorów niemieckich, Friedricha Caina i Bernharda Kleeberga obszerna (licząca ponad 500 stron) antologia Science Studies in Interwar Poland, Tübingen: Mohr Siebeck 2021. Zawarty w niej zbiór tekstów jest wynikiem współpracy polsko-niemieckiej. Antologia, opracowana w języku angielskim, przeznaczona jest głównie dla odbiorcy zachodniego i stanowi cenną pozycją dla wszystkich chcących poznać historię badań naukoznawczych w Polsce. Zawiera bowiem wartościowy materiał historyczny, gdyż wiele ze znajdujących się w niej tekstów zostało po raz pierwszy przetłumaczonych na język angielski, a wśród nich są i takie, które w Polsce dostępne są jedynie w archiwach. Tytuł „Nowy Organon” nawiązuje do wydawanego przez Kasę Mianowskiego rocznika „Organon”. Przed wojną ukazały się tylko 3 tomy (1936, 1938, 1939). Rocznik został reaktywowany w 1964 r przez Bogdana Suchodolskiego. Antologia została zredagowana w taki sposób, by umożliwić odbiorcy zachodniemu zrozumienia tych tekstów historycznych, pisanych z troską i programem dla szkolnictwa i rozwoju nauki w młodym odrodzonym po ponad stu latach zaborów państwie. Toteż teksty historyczne poprzedzone są artykułami dzisiejszych autorów (historyków nauki, filozofów, metodologów, socjologów wiedzy). Po wprowadzeniu redakcyjnym antologię otwiera tekst znanych polskich historyków nauki z Instytutu Historii Nauki PAN, Jana Piskurewicza i Leszka Zasztowta, Science of Science in Poland before World War Two – Institutional Frame. Autorzy w szeroko zarysowanych ramach instytucjonalnych opisują nie tylko środowisko akademickie Warszawy, ale także Lwowa i Krakowa. Część pierwsza antologii, poświęcona budowie państwa zawiera dwa teksty: jeden autorki niemieckiej, Karin Steffen, Science in Context, Scientific Progress, Mental Health, and the Polish Nation, drugi – autorki polskiej, Olgi Linkiewicz (z Instytutu Historii im. Tadeusza Manteuffla PAN), Toward Expertocracy: The Scientific Debates on Applied Knowledge in Interwar Poland. Karin Steffen, pokazując m.in. ponury obraz posoborowych i powojennych zaniedbań i zacofania w sferze edukacji i zdrowia, wymienia Polskę jako jeden z pierwszych krajów europejskich, w którym w 1918 r utworzono Ministerstwo Zdrowia Publicznego, a w 1923 r. Państwowy Instytut Higieny Publicznej. W części drugiej, zatytułowanej „Nauka ponadnarodowa” (Transnational science) zamieszczony został artykuł Jana Surmana (z Instytutu Herdera w Marburgu), Language in the Deliberations of „Koło Naukoznawcze”. Autor podkreśla tu m.in. rolę przekładów na język polski, ale także wypracowanie własnej terminologii naukowej w języku polskim. Dalej w części trzeciej, poświęconej twórczości naukowej mamy znowu po dwa teksty, jeden autorki polskiej, Marty Bucholc (z Instytutu Socjologii UW, w latach 2015 -2020 zatrudnionej w Center for Advanced Studies „Law and Culture” w Uniwersytecie w Bonn) oraz autora niemieckiego, Friedricha Caina z Uniwersytetu w Konstancji. Marta Bucholc w artykule Sociogenensis of science. On the Margins of the Proceedings of Koło Naukoznawcze na bazie wybranych tekstów analizuje tworzoną w społeczeństwie ideę nauki. Autorka z pozycji dzisiejszej socjologii wiedzy odnosi się jednak krytycznie do ówczesnego rozumienia nauki (szczególnie jej społecznej funkcji). Odmienne podejście prezentuje Friedrich Cain w artykule On a Proper Method for Studying Creativity. Antoni B. Dobrowolski’s Archive(s) of Creative Thought. Niemiecki autor odwołuje się tutaj do tekstów archiwalnych Antoniego B. Dobrowolskiego, który jako naczelnik programowy w Ministerstwie Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego czynił starania o powszechność kształcenia. Teksty archiwalne znajdują się w części zatytułowanej „Źródła” (Sourses). Sa tutaj teksty Stefana Błachowskiego, Émila Borela, Franciszka Bujaka, Antoniego B. Dobrowolskiego, Tadeusza Kotarbińskiego, Augusta Krogha, Marii i Stanisława Ossowskich, Bogdana Suchodolskiego, Pawła Rybickiego, Floriana Znanieckiego. Tłumaczenia opatrzone są uwagami translatorskimi Tul’si Bhambry (urodzonej w Warszawie, wychowanej w Indiach i Niemczech, absolwentki Uniwersytetu w Cambridge i University College w Londynie, gdzie uzyskała stopień doktora). Część merytoryczną antologii kończy Epilog z dwoma tekstami: pierwszy socjologa niemieckiego, Andreasa Langenohla (z Universytetu w Giessen), pt. Sociological Perspectives: Science Studies as a Critical Avangarda? oraz drugi filozofa, Pawła Kawalca (KUL, członka Komitetu Naukoznawstwa), pt. Philosophical Perspectives the Science of Science – From Inception to Maturity.
Ta bogata antologia jest rezultatem warsztatów zorganizowanych w Uniwersytecie w Konstancji 20-21 lutego 2015 r. w ramach projektu Kulturelle Grundlagen vom Integration. Organizatorem warsztatów poświęconych polskiemu naukoznawstwu w okresie międzywojennym byli redaktorzy obecnego tomu, Friedrich Cain, wówczas student doktorant oraz jego promotor, prof. Bernhard Kleeberg. W warsztatach poza badaczami z Polski i Niemiec uczestniczyli także naukowcy ze Szwajcarii i USA. Komitet Naukoznawstwa, reprezentowany w warsztatach przez prof. Pawła Kawalca podjął współpracę z naukowcami niemieckimi.
W opracowaniu wykorzystano materiały ze strony Wydawnictwa:
www.mohrsiebeck.com/book/a-new-organon-978316543159?no-cache=1
i Warsztatów: www.pol-int.org/en/conference/new-organon-science-studies-poland-between-wars
oraz sprawozdanie prof. Leszka Zasztowta w „Kwartalniku Historii Nauki i Techniki”, R. LX, nr. 4).
(opr. U. Żegleń)
Wiedza w podziemiu. Badania w okupowanej Polsce
Wydawnictwo Mohr Siebeck Academy Publishing w 14 t. serii Historische Wissensforschung zapowiedziało wydanie we wrześniu b.r. szczególnej monografii poświęconej polskim naukowcom prowadzącym badania w okupowanej przez Niemców podczas II wojny światowej Polsce. Jest to obszerna historyczna monografia Friedricha Caina, Wissen im Untergrund. Praxis und Politik klandestiner Forschung im besetzten Polen (1939-1945), Mohr Siebeck 2021, ss.524.
Prof. Wojciech Gasparski, Filozofia praktyczności. Traktat o filozofii Tadeusza Kotarbińskiego oraz similaria
Komitet Naukoznawstwa z satysfakcją odnotowuje i rekomenduje nową monografię prof. Wojciecha Gasparskiego, Filozofia praktyczności. Traktat o filozofii Tadeusza Kotarbińskiego oraz similaria, Warszawa: Wydawnictwa IFiS PAN 2021. Książka wydana została z okazji przypadającej 3. października 2021 r. 40. rocznicy śmierci Tadeusza Kotarbińskiego. Jest to drugie rozszerzone o Similaria wydanie A Philosophy of Practicality: A Treatice on the Philosophy of Tadeusz Kotarbiński, Helsinki: Societas Philosophica Fennica 1993. Similaria złożone z 8 samodzielnych tekstów są bardzo cennym uzupełnieniem do rozumienia badań Tadeusza Kotarbińskiego. W powiązaniu z bogatą problematyką zaprezentowaną w pierwszym wydaniu, Similaria obejmują jeszcze zagadnienia metodologiczne, poszerzone o rozważania z zakresu organizacji i zarządzania, etyczne (włączywszy etykę działalności gospodarczej) oraz ukazują drogę dociekań filozoficznych Tadeusza Kotarbińskiego z podkreśleniem roli jaką nie tylko w filozofii w Polsce, ale i w kulturze europejskiej odegrała Szkoła Lwowsko-Warszawska z jej fundatorem Kazimierzem Twardowskim. Zasięg Szkoły jest znacznie szerszy, bo obejmuje i te ośrodki, w których poprzez uczniów Twardowskiego, a tutaj Tadeusza Kotarbińskiego przenikały do innych ośrodków idee inspirujące do badań respektujących ścisłość i efektywność. W zamieszczonych tu tekstach wyróżniona jest Łódź, „miasto dzielnych praktyków” jak pisze prof. Gasparski w eseju z 2016 r. z okazji 70. Uniwersytetu Łódzkiego, którego pierwszym rektorem był Tadeusz Kotarbiński.
W Similariach są teksty wcześniej publikowane, dwa przełożone za zgodą Wydawnictw zachodnich (Taylor&Francis oraz Springer) na język polski. Pierwszy to wykład prof. Gasparskiego „Tadeusz Kotarbiński and His General Methodology: Lecture in Honor of the 100th Anniversary of the Founding Father of Praxiology”, opublikowany w Cybernetics and Systems 17(4) 1986. Drugi, to esej ukazujący wkład Kotarbińskiego do dorobku Szkoły Lwowsko-Warszawskiej, opublikowany pierwotnie w języku angielskim “From a Study of Practice to a Philosophy of Practicality: Tadeusz Kotarbiński Contrubution to the Lvow-Warsaw School of Philosophy”, w Vienna Circle Institute Yearbook. Tom monograficzny The Signifficance of the Lvov-Warsaw School in the European Culture, red. A. Brożek, F. Stadler, J. Woleński, t. 21 (2017), 135-154. Similaria są uzupełnione o bardzo osobisty „Adres Do Tadeusza Kotarbińskiego”.
Całość ukazała się z Przedmowę znanego filozofa fińskiego, od wielu lat współpracującego z prof. Gasparskim i z Komitetem Naukoznawstwa, prof. Tima Airaksinena.
Lektura pouczająca (nie tylko dla naukoznawców i etyków) a do tego fascynująca, pisana i wydana w jak najlepszym stylu.
(opr. U. Żegleń)
D. Wang, A.L. Barabasi, The Science of Science, CUP 2021
Do najnowszych światowych pozycji naukoznawczych należy monografia Dashuna Wanga (Northwestern University, Illinois) i Alberta Lászla Barabási’ego (Northeastern University, Boston), The Science of Science, Cambridge University Press 2021. Autorzy prezentują badania wykorzystujące technologie oparte na użyciu gigadanych (big data), dzięki którym odkrywają wzorce jakie rządzą indywidualnymi karierami naukowymi i działalnością naukową. Monografia przedstawia niezwykle bogaty przegląd zagadnień uporządkowanych w czterech wielorozdziałowych częściach dotyczących kolejno studium kariery naukowej (Part I. The Science of Career), współpracy naukowej (Part II. The Science of Collaboration), społecznego oddziaływania nauki (Part III.The Science of Impact), (IV) perspektyw nauk o nauce (Part IV. Outlook).
Część pierwszą otwiera rozdział dotyczący produktywności naukowej w postaci publikacji, stąd kolejny rozdział 2. odnosi się do indeksu Hirscha. Dalej w rozdziale 3. Autorzy przypominają tradycyjny efekt Mateusza, odnosząc go nie tylko do reputacji naukowca, ale i jego publikacji. Stąd poddają analizie dwa systemy recenzowania: w procesie anonimowości samego recenzenta (single-blind review), jak i autora i recenzenta (double-blind review). Rozważania tego rozdziału kończą pytaniem, czy uzyskane przez naukowca wyniki są jedynie efektem jego pozycji akademickiej, czy odzwierciedlają jego talent? Koncentrując uwagę na karierze naukowej w rozdziale 4. (Age and Scientific Achievement) Autorzy odnoszą się do kwestii wiekowej naukowców, starając się odpowiedzieć na pytanie, jaki okres życia najbardziej sprzyja twórczości naukowej, tworzeniu nowych idei i innowacyjnych rozwiązań. Przeprowadzona w tym celu analiza danych doprowadziła do wskazania różnic wiekowych pomiędzy naukowcami mającymi osiągnięcia innowacyjne w sferze konceptualnej, wymagającej poznania abstrakcyjnego (co zwykle zachodzi u młodszych badaczy) a naukowcami mającymi osiągnięcia w sferze eksperymentalnej. Interesujące są tu też indywidualne przypadki nietypowych „karier” naukowych. Wśród nich są też omówione w rozdziale 5. (Random Impact Rule) odkrycia przypadkowe i ich wpływ na karierę naukową. W opisie tego typu kariery naukowej ma zastosowanie tzw. model zerowy (the null model). Ponieważ nie jest to model wyjaśniający, wprowadzony został w rozdziale 6 (The Q-Factor) model jakościowy (Q-model), w którym istotny jest parametr Q wysokiej jakości publikacji, mierzonych ich najwyższym oddziaływaniem. Ten model poparty świadectwami okazał się stabilny i został przyjęty jako wyjaśniający różnice między poziomem publikacji (a tym samym między naukowcami jako autorami tych publikacji). Zdaniem Wanga i Barabása to parametr jakości Q winien być istotny w ewaluacji, a nie indeks Hirscha. W rozdziale 7. (Hot Streaks) zamykającym rozważania na temat kariery naukowej postawione zostało pytania o fenomen takiej świetnej passy naukowca. Zaprezentowane tu dociekania poparte są również materiałem uzyskanym z interpretacji danych, ciekawie ilustrowanym konkretnymi przykładami indywidualnych karier ze współczesnej historii nauki.
Od karier indywidualnych Autorzy przechodzą w części drugiej do omówienia badań zespołowych. Rozpoczynają w rozdziale 8. (The Increasing Dominance of Teams in Science) od podkreślenia wzrostu dominacji zespołowego uprawiania nauki, a dalej w kolejnych rozdziałach podkreślają rolę tworzonych w internecie „niewidzialnych” kolegiów (Ch. 9. The Invisible College), współautorskich sieci (Ch. 10. Coauthorship Networks) i zespołów (Ch. 11. Team Assembly). Zespołom poświęcają większą uwagę, dyskutując nad efektywnością pracy zespołowej i wkładem zespołów w rozwój nauki. Jak na tym tle wielkich sieci badawczych z olbrzymimi zespołami wypadają małe zespoły? (Ch. 12. Small or Large Teams). Badania Wanga i Barabási’ego odnoszą się jednak z pewnym dystansem do opinii postępu nauki dzięki tworzeniu wielkich sieci badawczych a spowolnieniu rozwoju nauki przez małe (często lokalne tylko) zespoły, a ukazują istotną rolę jednych i drugich. W tworzeniu zespołu stawiają dalej problem przyznawania kredytu naukowego członkom zespołu (Ch. 13. Scientific Credit), co często łączy się ze stwarzającym pewne trudności m.in. w ewaluacji jednostek i autorów problemem lokacji badaczy, jak w przypadku zaproszonych autorów (Ch. 14. Credit Allocation). Jak widać, także w tej części monografii można znaleźć niezwykle bogatą aktualną problematykę i skonfrontować własne doświadczenia z analizami i interpretacjami Autorów.
W równie bogatej problemowo części trzeciej, dyskutowane jest zagadnienie społecznego wpływu nauki, zaczynając od rozważenia sytuacji w tzw. wielkiej nauce (Ch. 15. Big Science), czyli nauce akademickiej. Przytoczono tu dobrze znane zjawiska, takie jak: wykładniczy wzrost nauki, rolę rywalizacji między naukowcami, trudności w zdobyciu pozycji akademickiej, tyle że tutaj Autorzy podkreślają też coraz trudniejsze w stosunku do minionych okresów uzyskanie stopnia doktora i odchodzenia młodych do innych sektorów, szczególnie, do przemysłu, gdzie bardzo dobrze prosperują młodzi badacze, dla których zabrakło miejsca na uczelniach. W dalszych rozdziałach omawiane są znów typowe problemy związane z wpływem publikacji, takie jak problem rozbieżności cytowań (Ch. 16. Citation Disparity), mechanizmów i parametrów wysokiego oddziaływania publikacji (Ch. 17. High Impact Papers), a dalej (w R. 18. Scientific Impact) badanie wpływu publikacji ze względu na innowacyjność, podkreślany jest tu atrybut oryginalności i odbiór społeczny, w którym ważna rolę odgrywają media, nawet jeśli jest negatywny, to lepszy niż brak reakcji. Dalej rozważany jest czasowy wymiar nauki (Ch. 19. The Time Dimension of Science), który pozwala też przewidywać przyszłość. Końcowy rozdział dotyczy problemu oddziaływania dzisiejszych publikacji w niedalekiej nawet przyszłości, co Autorzy określają wprowadzonym przez siebie terminem „wpływ ostateczny” (Ch. 20. The Ultimate Impact). Pojawia się tu pytanie „Czy dzisiejsze publikacje za kilka lat będą mieć jeszcze znaczenie?” Autorzy stosując metody metryczne, pokazują m.in. zróżnicowane trajektorie cytowań. Dochodzą jednak do stwierdzenia, że nawet niezależnie od tego, gdzie artykuł miałby być publikowany osiągnąłby podobny wynik cytowań.
Ostatnia część monografii poświęcona jest perspektywom badań naukoznawczych. Po tym bogatym przeglądzie zagadnień związanych z uprawianiem nauki Autorzy stawiają pytanie „Jak wiedza na temat uprawiania nauki może zmienić sposób jej uprawiania?”. I mimo że żyjemy w czasach, w których nastąpił niespotykany dotąd w historii wzrost przedsięwzięć naukowych (podwojonych publikacji co 12 lata), jak pokazywali Autorzy na początku monografii, to rozpoczynają tę część rozdziałem, w którym zadają pytajnie, czy można przyśpieszyć rozwój nauki. (Ch. 21. Can Science Be Accumulated?). A pytanie to wcale nie wynika ze stawiania naukowcom coraz wyższych wymagań, lecz ma charakter badawczy, stawiany w kontekście rozwoju sztucznej inteligencji, kiedy nie tylko człowiek, ale i maszyny wytwarzają wiedzę naukową. Wykorzystywanym w procesie badań nad nauką technologiom sztucznej inteligencji (AI) poświęcony jest kolejny rozdział (Ch. 22. Artifficial Intelligence). Tutaj Autorzy wskazują na obecne już bardzo szerokie zastosowanie algorytmów głębokiego uczenia (deep learning), pozwalających na kopiowanie i analizowanie gigadanych. Badacze tworzący tandemy z technologiami AI mogą organizować uzyskane w ten sposób informacje i rozwiązywać wiele problemów naukowych. Jest to droga do dalszego rozwoju i zrewolucjonizowania procesów naukowych. W ten sposób na postawione w poprzednim rozdziale pytanie, Wang i Barabási odpowiadają pozytywnie, twierdząc że wiedza na temat uprawniania nauki zmieni również sposób w jaki nauka jest dotąd uprawiana. Dalej podejmują jeszcze problem występujących w karierze naukowej porażek, widocznych w dochodzeniu do błędnych wyników, co jest lekceważone w badaniach naukoznawczych. Autorzy znów odnoszą się tutaj do analiz, wskazując na wady i niespójności występujące w różnych wariantach cytowań. Pokazują jak poszerzyć badania nad nauką by uzyskać głębszy wgląd w uwarunkowania przyczynowe eliminując błędy podane w wadliwych korelacjach (Ch. 23. Bias and Causality in Science). Dwustronnicowy zaledwie paragraf Last Thought. All Science of Science kończy tę ostatnią też część monografii. Trudno uznać ten paragraf za konkluzywne zakończenie. Autorzy kierują w nim bardziej zaproszenie do badań nad nauką, a dla naukowców ważne przesłanie – nauka o nauce ma przyszłość, jeśli przekroczy granice między dyscyplinami.
Ale monografia jeszcze tym się nie kończy. Uzupełniona jest apendyksami dotyczącymi modelowania tworzenia zespołu (A1. Modeling Team Assembly) oraz modelowania cytowani (A2. Modelling Citation).
Monografia Dashuna Wanga i Alberta Laszla Barabási’ego zredagowana została w jak najlepszym stylu podręcznika, jak i przewodnika zarządzania nauką.
Zasługuje na uwagę i dyskusje, co już ma miejsce, bo ukazały się pierwsze recenzje na Zachodzie (m.in. w numerze majowym „Nature” 593 (2021), 30-31, jak i w specjalistycznym „Journal of Applied Crystallography” 54 (2021), 715-717).
(opr. U. Żegleń)
Ewaluacja w procesie tworzenia polityki naukowej i innowacyjnej, redakcja naukowa Grażyna Prawelska-Skrzypek, PAN, Komitet Naukoznawstwa, Warszawa 2017
Wstęp
Spis treści
Rozdział I. Ewaluacja – teoria i metodologia (Paweł Kawalec)
Rozdział II. Ewaluacja nauki (Jan Kozłowski)
Rozdział III. Ewaluacja polityki innowacji (Ewa Okoń-Horodyńska)
Rozdział IV. Główne nurty krytyki ewaluacji polityki naukowej i innowacyjnej oraz sposoby jej doskonalenia na przykładzie wybranych krajów (Grażyna Prawelska-Skrzypek, Justyna Maciąg)
Zakończenie i rekomendacje
Pozostałe publikacje
- E. Okoń-Horodyńska, A. Zachorowska-Mazurkiewicz (red.), Stastistical profiles of women’s and men’s status in the economy, science and society, Jagiellonian University Press, Kraków 2015. (about)
- Zeszyt specjalny Zagadnień Naukoznawstwa poświęcony pamięci prof. Michała du Vall – rocznik 51(2015), zeszyt 3(205).
- P. Kawalec, R. P. Wierzchosławski (red.), Social responsibility and science in innovation economy, Wydawnictwo KUL, Lublin 2015. (full-text pdf)
-
A. Jasiński, Innowacyjność w gospodarce Polski: modele, bariery, instrumenty wsparcia, Wydawnictwo Naukowe Wydziału Zarządzania Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2014. (o książce)
- Debaty podczas konferencji „Finansowanie projektów badawczych w Polsce – teoria i praktyka”, Komitet Naukoznawstwa oraz Narodowe Centrum Nauki, 19 października 2012 r., Międzynarodowe Centrum Kultury w Krakowie. Zagadnienia Naukoznawstwa 2014, rocznik 50, zeszyt 3(201).
-
C. Cempel, Inżynieria kreatywności w projektowaniu innowacji, Wydawnictwo Naukowe Instytutu Technologii Eksploatacji – PIB ; Politechnika Poznańska. Instytut Mechaniki Stosowanej, Radom; Poznań 2013. (o książce)
-
W. M. Kolasa, Historiografia prasy polskiej (do 1918 roku). Naukometryczna analiza dyscypliny 1945-2009, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Pedagogicznego, Kraków 2013.
- P. Kawalec, R. Wodzisz, P. Lipski (red.), Podstawy naukoznawstwa, t. 1-2, Wydawnictwo KUL, Lublin 2011. (tom 1 pdf) (tom 2 pdf)
- P. Kawalec, 2011, Próba wielowymiarowej oceny zależności między przedsiębiorczością akademicką a nauką w sferze publicznej w USA i w Europie z perspektywy danych naukoznawczych z okresu 1969–201„, w: Przedsiębiorczość akademicka. Koncepcje, formy, warunki rozwoju, Wydawnictwo Fundacji Rozwoju Lokalnego, Lublin 2011, s. 9-26. (full-text pdf)
- K. Leja, Koncepcje zarządzania współczesnym uniwersytetem, Politechnia Gdańska, Gdańsk 2011.
-
P. Kawalec, U. Żegleń, Stan badań w zakresie naukoznawstwa w Polsce, w: M. Grabianowski (red.), Refleksje nad stanem wybranych obszarów nauki w Polsce w ocenie Zespołów Integracyjnych i Integracyjno-Eksperckich PAN, Polska Akademia Nauk, Warszawa 2010, s. 27-49.(full-text pdf)
-
J. Herbut, P. Kawalec (red.), Słownik terminów naukoznawczych, Lublin 2009. (full-text pdf)
-
W. Gasparski (1994), Naukoznawstwo: ocena stanu dyscypliny, Zagadnienia Naukoznawstwa 30, z. 1–4, 3–15.
-
W. Gasparski (1989), O aktualnym stanie badań naukoznawczych w Polsce, Zagadnienia Naukoznawstwa 25, z. 3–4, s. 381–397.
-
B. Walentynowicz, (1975), The Science of Science in Poland: Present State and Prospects of Development, Social Studies of Science 5, No. 2, s. 213-222. (abstract)
-
M. Ossowska, S. Ossowski (1935), Nauka o nauce, Nauka Polska 20, s. 1–12. (full-text djvu)
-
F. Znaniecki, (1925),Przedmiot i zadania nauki o wiedzy, Nauka Polska 5, s. 1–78. (full-text djvu)